donderdag 16 november 2017

Friesland: veel onbekende grafzerken uit de kerk van Lollum

Inleiding

Woensdag 15 november 2017 hebben Melle Koopmans en ik de kerk van Lollum bezocht. Deze kerk wordt gerestaureerd en er zijn na het verwijderen van de houten vloer een flink aantal grafzerken tevoorschijn gekomen.

De kerk van Lollum is uit de dertiende eeuw heeft een halfrond koor. In de negentiende eeuw werd de kerk gepleisterd en voorzien van een bakstenen boogfries. In 1883 kreeg de kerk een nieuwe westgevel en een half ingebouwde toren met houten opbouw en ingesnoerde spits. De luidklok (1550) is gegoten door Geert van Wou II. De preekstoel (1718) is gemaakt door Cornelis Cornelisz en het orgel uit 1914 is gebouwd door Bakker & Timmenga.


Bronnenonderzoek

Uit de bekende bronnen voor grafschriften was ons maar één grafzerk bekend: die van predikant Faber.

1771 den 28 july is overleden de wel eerw: heer Sibrandus Faber getrouw leeraar in de gemeente J:C: te Lollum oud 71 jaren min 2 dagen nadat den h: dienst aldaar 31 jaren en 10 maanden volijverig had waargenomen en is hier begraven

Deze zerk hebben we niet teruggevonden. Lijkt dus verdwenen.

In de 'Naamlijst der predikanten' van T.A. Romein wordt ook nog melding gemaakt van twee predikanten die in deze kerk begraven zouden liggen. De dominees Aemilius Artopaeus en Bauke Stoffels Boni. Deze zerken hebben we inderdaad teruggevonden.

De grafzerken

Alle foto's zijn van Melle Koopmans. Alle beschrijvingen van familiewapens van Rudolf Broersma.

Grafzerk 1


 ... [Joucke Gatties]zo [pa]stoer in Lollim starf den ersten marti [1550] ...

De één na oudste grafzerk is zwaar beschadigd. Er lijkt een stuk uitgefreesd of gekapt. Het open stuk is vervolgens deels opgevuld met beton. Duidelijk is de onderkant van een priesterkelk te zien. De letters zijn Gotisch

Uit 'Corpus, met gegevens over patroonheiligen en priesters in de parochies van Friesland' van Otto Roemeling blijkt dat het hier moet gaan om pastoor Jouke Gatses die van 1524 tot 1550 als pastoor in Lollum stond. Zoals het een pastoor uit die tijd betaamt had hij twee kinderen bij een Trijntje Haaies. Deze kinderen werden op 6 april 1546 gewettigd. De pastoor overleed volgens de archieven op de eerste maart van 1550.

h= 175 b=99cm

Grafzerk 2



Ao 1616 den 5 februarij sterf den eerwaerdege en godsaligen ende welgeleerde Baucke Stoffels Boni in sijn leue dienaer des godlijcken woorts tot R.gelollum praedicant annos 48 alhier begrauen

Dit is één van de twee dominees die in het overzicht van Romein genoemd wordt. Bij Romein wordt hij trouwens ook - heel sjiek -  Bernardus Christofori Boni genoemd. Hij was predikant in Lollum van 1601 tot aan zijn dood in 1616.

Daarvoor stond hij onder andere als predikant te Oosterend. In het boek over het beheer van de geestelijke goederen in 1596 en 97 de volgende tekst.: Baucke Stoffels zn. predicant ofte pastoer in Oostereijndt.

In het boek 'Tussen Gideonsbende en publieke kerk' van Wiebe Bergsma vinden we het volgende over Bauke: Op de synode van 1602 klachten over Stoffels; hij zou extra gescnken aannemen. Ook in zijn vorige gemeente, Oosterend, waren er al problemen. Romein: Er is orde gesteld tegen eenige insolentiën, aan den predikant te Oosterend gepleegd, den 16 Februarij 1600 door het Gollegie.

Blijkens het zelfde boek is hij voormalig pastoor en wordt hij als predikant genoemd in Heeg (1580), IJsbrechtum (1581), Wolsum, Heeg, Jutrijp, Arum-Kimswerd (1583-1584), Schraard (1595), Oosterend 1596-1601, in 1604 kort in Arum, van 1601 tot zijn dood in 1616 te Lollum.

h=68 b=72cm

Grafzerk 3



CE

Ao 1625 de 8 martivs sterf d erbare Aeltie Lievves d huisfrov van Ielle Haeiies ovt 37iaer hier begraven

Ao 1646 de 31 october is gestvrve de eerentpheste Ielle Haies in syn leve tichelaar en calckbrander tot Maccvm ovt 61 iaer en leit hier begraven

Ao 1625 de 11 augusti sterf d eerbare Tiertie Ielles dochter out 11 iaere en leit alhier begrauen

Het is veruit de grootste en de meeste versierde zerk in deze kerk. Bovenaan zien we de initialen van de steenhouwer: CE. Deze initialen hebben we kunnen identificeren. Het blijkt om Claes Everts (hardhouwer) uit Leeuwarden te gaan. Hij trouwt in 1625 te Bolsward en vestigt zich dan daar. Van de andere personen hebben we verder nog geen informatie.

Wel ligt de zoon van Jelle HaaiesPier Jelles - ook kalkbrander - in de kerk van Makkum begraven. Een andere zoon, Doeke of Duco Gelly was burgemeester van Bolsward. Van hem is er een grafzerk bewaard gebleven. Deze ligt direct buiten de Martinikerk. Op deze grafzerk wordt ook een Reinou Haaies (1590-1624) vermeld, vermoedelijk een zuster van Jelle.


Alliantiewapen hangend onder een helm met helmteken en helmkleed, de schilden aan de onderkant met elkaar verbonden met een “liefdesknoop”.
Mannenwapen gedeeld: I. de Friese halve adelaar; II. verm. 3 klavers boven elkaar.
Vrouwenwapen gedeeld: I. de Friese halve adelaar; II. verm. 3 klavers boven elkaar (de bovenste en onderste nog redelijk herkenbaar).

Helmteken: uitgekapt

h=203 b=132cm

Grafzerk 4


Anno 1630 den 5 augustus is in den heere gerust den eerbare Ietske Clasen out 25 iaer d huisfrou van Reiner Reiners en leit hier begrauen

Van dit stel hebben we alleen kunnen vinden dat ze in 1624 voor het gerecht van Franekeradeel  getrouwd zijn. Hij komt uit Peins, zij woont onder de klokslag van Bolsward.

h=65,5 b=86cm

Grafzerk 5


[Anno 165]2 den 30 sept. is in den heere gerust den deug... [ion]gelingh Sixt[us Arnol]di Schuiringa ... ende leit al[hier] begraven

Deze tekst is niet helemaal duidelijk. Met name het jaartal is vaag. Toch lijkt het om 1652 te gaan. Vermoedelijk gaat het hier dan om Sixtus een zoon van Arnoldus Schuringa van grafzerk 8 en Yfke Hessels van grafzerk 14.

h=56 b=56cm

Grafzerk 6


Anno 1653 den 2 martyus is in den heere gerust de eerwaerde seer dischreten Aemilyus A[rtopaeus p]raedicant tot [R]uiegelolom [old 63 iaer] ende leit al hier begrauen

De steen is behoorlijk beschadigd. Met de gegevens van Romein hebben we de tekst aardig kunnen reconstrueren. Aemilius was de zoon van Rudolphus Artopaeus uit Franeker en Barbara Pieters. Hij stond als dominee in Lollum van 1617 tot aan zijn dood in 1653.

Een verdiepte cirkel waarin een huis- of handmerk in een 4-vorm, met links en rechts een kapitaal A.

h=65 b=70cm

Grafzerk 7


Anno 1660 den 7 mart is in den heere gerust de eersamen Iasper Eewerts Berswert out ontrent 41 iare ende leit hier begrauen

Over deze persoon hebben we nog geen enkele informatie kunnen vinden.

Wapen gedeeld: I. de Friese halve adelaar; II. 3 klavers boven elkaar.

h=67 b=71cm

Grafzerk 8


Anno 1662 den 20 december is in den heere ontslapen de eerwaerdighe en welgeleerde d Arnoldus Schuiringa in sijn leven dienaer des goddelijcken woorts eerst tot Arum 27 en daer na hier tot Lollum ontrent 9 iaeren en is alhier begraven out 61 iaeren

Deze Arnoldus  was de zoon van Bartoldus Lammerts Schuringa en Tjamke Folkerts Fogelsangh. Hij stond hier als dominee van 1654 tot aan zijn dood in 1662. Van 1626 tot 1654 was hij predikant te Arum en in 1646 veldpredikant.



Wapen: een roos, vergezeld van 3 sterren, 2 boven en 1 onder de roos. (wapen onder in Von Brucken Fock blz.79)


h=85 b=66cm

Grafzerk 9


An 1669 den 13 en decembris ds morgens tusschen 6 en 7 uieren is seer godtsalichlick in den heere ontslapen de eerbare em deughtsame Trijntie Ybs dochter de huisvrouwe van Bartoldus Schuiringa predicant tot Lollum out 32 iaren 7 maanden 10 dagen ende leyt alhier begruven

Trijntje Ybs was de eerste vrouw van Bartoldus Schuringa. Ze kwam uit Bolsward en was de dochter van Yb Doedes. Ze trouwden in 1668.

Wapen: gedeeld: I. de Friese halve adelaar; II. een klaver, een ster en een klaver boven elkaar.

h=66 b=70,5cm

Grafzerk 10


Anno 1669 den 8 iunies is in den heere gerust die eerbare duchtsame Sarre Milies die huisfrou van Frerck Hessels out 46 iaer ende leit hier begrauen

Sara Aemilius Artopaeus was de dochter van dominee Aemilius Artopaeus van grafzerk 6 en Aukje Luitjens. Ze trouwde in 1645 te Bolsward met Sierk Nannes en voor de tweede keer met Freerk Hessels. Over Freerk Hessels hebben we nog niets kunnen vinden.

h=66 b=71cm

Grafzerk 11


Anno 1674 den 3 november is in den heere gerust den eerbare en seer deuchsame Meijnsche Arnoldi Schuiringa jonge dochter out 26 jaer en leit al hier begraven

Meijnsche was de dochter van Arnoldus Schuringa van grafzerk 8 en Yfke Hessels van grafzerk 14. Ze bleef ongehuwd.

h=57 b=57cm

Grafzerk 12


Anno 1677 den 18 augustus is in den heere ontslape den eersame mr. Claes Harckes in leven schooldienaer in Lollum out int 42 iaer ende leit alhier begrauen

CH

Klaas Harkes was getrouwd met Trijntje Schuringa van grafzerk 13.

In een verdiepte cirkel een huis- of handmerk in een X-vorm tussen de kapitalen C  H.

h=66 b=56cm

Grafzerk 13


Anno 1681 den 3 iunij is in den heere ontslapen de eerbare Tryntie Arnoldi Schuiringa huisvrouwe van mr Claes Harckes out 43 iaeren ende leit al hier begraven

Trijntje was de dochter van Arnoldus Schuringa van grafzerk 8 en Yfke Hessels van grafzerk 14. Ze was getrouwd met schoolmeester Klaas Harkes van grafzerk 12.

Grafzerk 14



Anno 1681 den 21 july is in de heere gerust de eerbare en dueghdtsame Yfke Hessels weeduwe van do Arnoldus Schuiringa in leve pred. tot Lollum out 73 iaeren ende leit hier begraven

Yfke Hessels was - in 1629? - getrouwd met Arnold Schuringa van grafzerk 8.

h=66 b=70cm

Grafzerk 15


Den 29 marty 1689 is in den heere gerust de eerbare deuchtsame Grietje Claeses de huisvrou van Gooris Goslycx huisman tot Aerum out 39 jaer en leit hier begraven

Grietje Klases trouwde in 1672 met Goris Goslings, boer te Arum.

h=66 b=71cm

Grafzerk 16


Anno 1691 den 27 april is in den heere ontslapen de eerbaere Susanna Schuiringa out 51 iaeren ende leit hier begraven

Susanna Schuringa was de dochter van Arnoldus Schuringa van grafzerk 8 en Yfke Hessels van grafzerk 14. Niet helemaal duidelijk is of ze getrouwd is geweest. Er lopen in dezelfde tijd een paar naamgenoten rond.

h=72 b=36cm

Grafzerk 17


Anno 1692 den 24 en septembris des morgens tuschen 1 en 2 uiren is in den heere ontslapen de eerbare en deughtsame Tryntje Wybes dr de huisvrou van do Bartoldus Schuiringa predicant tot Lollum out ontrent 50 iaren en leit hier begraven

Apoc. 14 13
Salich zijn de dooden, die in den heere sterven, op dat sij rusten mogen van haren arbeyt

Trijntje Wiebes was de tweede vrouw van Bartoldus Schuringa. Ze trouwden in 1688.

Grafzerk 18


Ano 1696 den 20 septemb is in den heere ontslapen de eerw; godsaalige en welgeleerde do Bartoldus Schuiringa in sijn leeven bedienaaer des godlicken woords alhier tot Lollum 33 iaaren en 4 maanden oud 64 iaaren en leght alhier begraven

Bartoldus Schuringa was de zoon van Arnoldus Schuringa van grafzerk 8 en Yfke Hessels van grafzerk 14. Hij stond als dominee in Lollum van 1663 tot aan zijn dood in 1996. Romein meldt over hem: Hij werd, wegens zijne stijve houding en onbeschaafdheid, de Lollumer tour genaamd, en is ongehuwd overleden den 20 september 1696, oud 64 jaren.

In het boek 'Dominy's dwersbongels en oare dogenieten'  wordt gezegd dat Bartoldus al op zijn dertiende vader wordt van een kleine Jan. Ook wordt er beweerd dat hij nooit getrouwd zou zijn geweest. Dit laatste klopt dus duidelijk niet.

Hij was bij zijn overlijden weduwnaar en twee keer getrouwd geweest. De eerste keer met Trijntje Ybs van grafzerk 9 en de tweede keer met Trijntje Wiebes van grafzerk 17.

h=66 b=72cm

Grafzerk 19

De volgende grafzerken kwamen in een tweede ronde tevoorschijn.



Ao 1651 de 25 jullij sterf de eerbare Liju Jacobs de huisfrou van Frans Hilles Minnema out 67 iaer

Ao 1656 de 26 october sterf de eersamen Frans Minnema out 72 iaer

We hebben tot nu toe niet veel over dit stel kunnen vinden. Wel wordt in het sterfhuis van Botte Doytses te Lollum op 17 maart 1646 Frans Hilles Minnema genoemd als schuldeiser. Ook verkoopt er een Frans Hilles Minnema uit Lollum in 1547 land bij Arum. Zeer waarschijnlijk de grootvader van deze Frans.

h=31 b=70cm

Grafzerk 20


We hebben nog geen tekst kunnen ontcijferen, maar te oordelen naar de kelk gaat het hier om een priesterzerk. Op basis van de steensoort lijkt deze ouder dan de andere priesterzerk.

h=196 b=110cm

Wapensteen 1


Mannenwapen: gedeeld: I. de Friese halve adelaar; II. een (geknotte?) dorre boom? (Mellema; helmteken klopt).
Vrouwenwapen: een lelie, vergezeld van 3 rozen, 2 boven en 1 onder de lelie. (Rennerda / Rinnerda / Rennarda?).

Helmteken: een zwaan


Het is nog volstrekt onduidelijk naar welke personen deze wapensteen zou verwijzen.

Wapensteen 2


Gedeeld: I. de Friese halve adelaar; II. een roos? boven vergezeld van 2 sterren naast elkaar en onder. Onduidelijk is van wie dit wapen is.

Schuringa

In deze kerk zien we heel veel grafzerken van de familie Schuringa, een familie van dominees. Daarom even een overzicht van vijf geslachten dominees. De naam van deze familie lijkt daarna ook uitgestorven te zijn.


maandag 16 oktober 2017

Excel: Histogram With Variable Class Width, Made Dynamically

In his blog Jon Peltier shows us how to create histograms with variable width columns in Excel: peltier. Nice examples but not very dynamic. In my example, you do the same, but dynamically and in a pretty easy way. The manin trick is done by using the Frequency function.

The first example is based on this table:

Ages Interval Number Class Width Frequency per class width
103 614 43 14,3
80 3212 30 107,1
60 1591 35 45,5
50 2900 40 72,5
25 762 20 38,1
10 142 10 14,2
5 628 5 125,6


In the next example I simply removed some rows from the table:

Ages Interval Number Class Width Frequency per class width
103 614 43 14,3
80 3212 70 45,9
60 5253 55 95,5
10 142 10 14,2
5 628 5 125,6

And immediately I get a different histogram.


You can download the example ExcelHistogramOngelijkeKlassen.xlsx through:

https://drive.google.com/drive/u/0/folders/0B7HgkOwFZtdZVmhRQUZFM28yc1U

dinsdag 10 oktober 2017

Access: gevanceerd zoekscherm dat direct in meerdere kolommen zoekt en kan sorteren

In de praktijk maak ik geregeld applicaties in Access die als front end dienen voor een database als de SQL Server.

Bij het maken van deze applicatie ben ik continu op zoek naar mogelijkheden om deze front ends te verbeteren.

Zoekscherm

In het volgende scherm wordt in alle kolommen tegelijk gezocht. Met elk ingetypt teken in het bovenstaande zoekvak verandert het resultaat eronder direct mee. Het voorbeeld is gemaakt op basis van de database Noordenwind.


Hoe steekt dit technisch in elkaar? Bij het zoekvak wordt bij de gebeurtenis Bij wijzigen een VBA-functie gebeurtenisprocedure aangeroepen.


Deze gebeurtenisprocedure ziet er als volgt uit:

Private Sub txtZoeken_Change()
    Dim strSQL As String
    strSQL = " SELECT Klantnummer, Bedrijf, Contactpersoon, Functie, Plaats, Land "
    strSQL = strSQL & " FROM tblKlanten "

    If Me.txtZoeken.Text <> "" Then
        strSQL = strSQL & " WHERE Klantnummer like '*" & Me.txtZoeken.Text & "*'"
        strSQL = strSQL & " OR Bedrijf like '*" & Me.txtZoeken.Text & "*'"
        strSQL = strSQL & " OR Contactpersoon like '*" & Me.txtZoeken.Text & "*'"
        strSQL = strSQL & " OR Functie like '*" & Me.txtZoeken.Text & "*'"
        strSQL = strSQL & " OR Plaats like '*" & Me.txtZoeken.Text & "*'"
        strSQL = strSQL & " OR Land like '*" & Me.txtZoeken.Text & "*'"
    End If

    Me.lstKlanten.RowSource = strSQL
    lstKlanten.Requery
End Sub

LstKlanten verwijst naar de onderste listbox.

Sorteerknoppen boven de kolommen

De labels boven de kolommenfungeren als sorteerknoppen. Bij de gebeurtenis Bij klikken wordt er een functie aangeroepen:

=SortForm([Form];1)

[Form] geeft de naam van het formulier aan; het cijfer bepaalt de kolom die gebruikt wordt voor de sortering.

De aangeroepen functie ziet er qua code als volgt uit:

Public Function SortForm(frm As Form, ByVal strOrderBy As String) As Boolean
    Dim strSQL As String
    strSQL = " SELECT Klantnummer, Bedrijf, Contactpersoon, Functie, Plaats, Land "
    strSQL = strSQL & " FROM tblKlanten "

    If Me.txtZoeken.Text <> "" Then
        strSQL = strSQL & " WHERE Klantnummer like '*" & Me.txtZoeken.Text & "*'"
        strSQL = strSQL & " OR Bedrijf like '*" & Me.txtZoeken.Text & "*'"
        strSQL = strSQL & " OR Contactpersoon like '*" & Me.txtZoeken.Text & "*'"
        strSQL = strSQL & " OR Functie like '*" & Me.txtZoeken.Text & "*'"
        strSQL = strSQL & " OR Plaats like '*" & Me.txtZoeken.Text & "*'"
        strSQL = strSQL & " OR Land like '*" & Me.txtZoeken.Text & "*'"
    End If
    strSQL = strSQL & " ORDER BY " & strOrderBy

    frm.lstKlanten.RowSource = strSQL
    frm.lstKlanten.Requery
End Function


woensdag 27 september 2017

Excel: labels bij de reeksen in plaats van een legenda

In 2009 al kwam Jon Peltier met ideeën over het plaatsen van labels bij reeksen in plaats van een legenda. Zie artikel. Mynda Tracey heeft dit verder uitgewerkt. Haar methode is evenwel tamelijk omslachtig.

Vanaf versie 2013 zijn er andere mogelijkheden in Excel. In het geval van labels kun je nu ook de optie kiezen Waarde uit cellen.











In plaats van een bereik kun je dan ook een naam gebruiken die naar een bereik verwijst. Kijk naar het onderstaande voorbeeld.


Ik heb hiervoor de volgende data gebruikt:

Year Series A Series B Series C
2001 100 120 150
2002 150 240 300
2003 300 360 450
2004 350 480 600
2005 500 600 750
2006 550 720 900
2007 700 840 1050
2008 750 960 1200
2009 900 1080 1350
2010 950 1200 1500
2011 1100 1320 1650
2012 1150 1440 1800
2013 1300 1560 1950
2014 1350 1680 2100
2015 1500 1800 2250
2016 1550 1920 2400
2017 1700 2040 2550

Vervolgens heb ik in een blad genaamd legendattheend drie namen gemaakt:

ReeksA:
=VERSCHUIVING(legendattheend!$E$2;0;0;AANTALARG(legendattheend!$B:$B)-2;1);legendattheend!$B$1

ReeksB:
=VERSCHUIVING(legendattheend!$E$2;0;0;AANTALARG(legendattheend!$C:$C)-2;1);legendattheend!$C$1

ReeksA:
=VERSCHUIVING(legendattheend!$E$2;0;0;AANTALARG(legendattheend!$D:$D)-2;1);legendattheend!$D$1

Vervolgens heb ik lijngrafiek gemaakt op basis van de gegevens van de tabel. Bij elk van de lijnen heb ik gekozen voor Gegevenslabelstoevoegen.



Bij de Labelopties heb ik voor alle lijnen Waarde uitgevinkt. Bij Bereik selecteren heb ik respectievelijk ingevuld (de naam van het bestand is ExcelPictogrammen.xlsx):

=ExcelPictogrammen.xlsx!ReeksA
=ExcelPictogrammen.xlsx!ReeksB
=ExcelPictogrammen.xlsx!ReeksC

En de boel werkt. Als ik nu wat waarden in de kolommen wis, komt de grafiek er zo uit te zien:


woensdag 6 september 2017

SQL: Selective joining in the FROM clause

While making  a SQL query I found out that selective joining would be the best solution, but I was not sure about using a CASE WHEN in the FROM clause.

Two simple examples of the tables I used:

tblTermen with some Dutch terms

term
Maat 01
Maat 02
Maat 03
Matrijs

and

tblTermenVertaald with Dutch and English alternatives

nederlands engels
MaatMeasure
Matrix Die
Of course, in the first three cases I only wanted to link the first part of the column form the first table. In the last case all of the field could be used. On the internet I found some indications the CASE WHEN could be used in the FROM clause.

It took a little experimenting but finally I cam up with this:

SELECT term, nederlands, engels
  FROM tblTermen INNER JOIN  tblTermenVertaald ON 
    CASE WHEN CHARINDEX(' ',term)>0 THEN
LEFT(term, CHARINDEX(' ',tblTermen.term)-1)
    ELSE
   tblTermen.term 
    END
    = tblTermenVertaald.nederlands 

and it worked!

term nederlands engels
Maat 01 maat measure
Maat 02 maat measure
Maat 03 maat measure
Matrijs matrijs die



maandag 31 juli 2017

Friesland: Kano Elfstedentocht 2017

Het elfstedenregister

Iedereen die een elfstedentocht zoals met de kano heeft volbracht, kan zich aanmelden bij mijn elfstedenregister.

De kano-elfstedentocht groep

Iedereen die meegedaan heeft aan of geïnteresseerd is in de tocht kan zich aansluiten bij de groep.

Verslagen vorige tochten

De voorbereiding

De voorbereiding voor deze elfstedentocht begint voor mij niet goed. Vorig jaar heb ik problemen met mijn elleboog gekregen inclusief een slijmbeursontsteking. In november 2016 ben ik daaraan geopereerd. Op zich is dat gelukt, maar ik merk nog steeds problemen met de pees: een tenniselleboog. Volgens de medici moet zoiets op den duur vanzelf weer over gaan al kan het even duren.

Verder heb ik last van chronische sinusitis waardoor ik te weinig zuurstof krijg en sneller vermoeid raak. De kwaal verergert in de loop van het jaar. De skeelerelfstedentocht moet ik daardoor afzeggen. De kano-elfstedentocht wil ik wel doorzetten. Uiteindelijk wordt er een datum voor een operatie gepland: drie augustus. Dat komt perfect uit. Kanoën is deze keer van 24-29 juli. Ik waag het erop.

De cijfers

Het is dit jaar de vierentwintigste editie. Georganiseerd door watersportvereniging De Meeuwen. De tocht wordt gehouden sinds 1946 en vindt elke drie jaar plaats. Hier klopt dus iets niet. Ik heb even uitgezocht hoe dit zit. Hier onder de jaren waarin de diverse edities gehouden zijn. Voor de statistieken.

jaar editie
2017 24
2014 23
2011 22
2008 21
2005 20
2002 19
1999 18
1996 17
1993 16
1990 15
1987 14
1984 13
1981 12
1978 11
1975 10
1971 9
1968 8
1965 7
1961 6
1958 5
1955 4
1950 3
1947 2
1946 1

We zien dat pas vanaf 1975 de tocht elke drie jaar gehouden is. Daarvoor gebeurde dit veel onregelmatiger. Op een oud filmpje van 1946 op Youtube zie ik ook nog maar een enkele verdwaalde kanoër. Verder meest zeilboten en motorboten.


Volgens mijn gegevens is Nico van Riemsdijk de man met de meeste deelnames. Hij deed de tocht dertien keer. Hij wordt op de voet gevolgd door Aad Droogh (gestopt) en Jos Goedhart. Beide goed voor twaalf deelnames. Zie ook mijn elfstedenregister. Dit register is evenwel nog verre van compleet. 

De training

Met het ook op mijn fysieke ongemakken besluit ik de training vroeg te beginnen. Op 12 maart vaar ik voor het eerst rond de stad Groningen. Tegelijk zoek ik via marktplaats een zeekajak. Dit wordt uiteindelijk een Baidarka Explorer. Met een Ocean Cockpit wat wil zeggen dat de opening zo klein is dat ik eerst op de achterkant moet gaan zitten voor ik mijn benen erin kan schuiven. Met deze Baidarka vaar ik mijn eerste tochtje op 26 maart: 10.6 kilometer bij Groningen

Uitstappen met zo'n Ocean Cockpit blijkt ook een probleem. Gelukkig lost dit vanzelf zich op. Ik word uit de kano gesleurd door een behulpzame fietser die mijn reactie op zijn aanbod om even te helpen niet eens afwacht. Wel is de Baidarka erg zwaar. Bovendien woon ik zo'n 600 meter van de stadsgracht. Ik besluit daarom de training grotendeels met de vertrouwde Eagle Touring te doen.

Begin april in de gracht van Groningen met de Eagle Touring

Alleen in het hemelvaartsweekend op de camping bij Hichtum gebruik ik de Baidarka. Deze camping gaat ook mijn uitvalsbasis voor de elfstedentocht worden. Dat lange weekend kano ik zo'n zestig kilometer. De laatste dag doe ik nog een tocht met Frans Wiersema. Frans, Jos Borns en ik gaan met zijn drieën aan de tocht meedoen. Jos heb ik al gebeld. Ik heb de vorige tocht met hem gevaren. Hij kon zich mij even niet meer herinneren, maar dat hebben we snel opgelost.

Tussen Workum en Hindeloopen met Frans Wiersema

Frans gaat beginnen aan zijn achtste verschillende elfstedentocht. Een record voor zover ik weet. Hij overtreft daarmee Jan Kokmeijer en Bennie van der Weide die er beide zeven op hun naam hebben staan. Voor mij blijft het de zesde. Wel heb ik de tocht met de kano al tweemaal eerder gedaan.

De camping

Net als de vorige keer kies ik als uitvalsbasis zoals gezegd voor camping Fûgelfrij te Hichtum (vlakbij Bolsward), met de voortreffelijke Sita Ykema-Greidanus aan het roer. Ook met het oog op mijn gezondheid lijkt het me sowieso verstandiger vanuit één punt te opereren. Samen met Frans heb ik het vervoer van en naar de start- en finishplaatsen van de tocht afgestemd. Dat gaat lukken.

Zaterdag 22 juli vertrekt vriendin Margriet Bakker voor een lang Yoga weekend naar Terschelling. Voor de dag erna worden er veel buien voorspeld. Ik rijd daarom zaterdag al naar Hichtum om de tent op te zetten. Op de terugweg naar Groningen haal ik de stempelkaart en andere spullen op in de Prinsentuin te Leeuwarden

De zondag erna helpt de buurman even de zware Baidarka op auto te laden. En zo rijd ik naar Hichtum. 's Avonds komt Frans zijn kano brengen. Die leggen we ook gelijk op de auto. We spreken af dat ik hem de volgende ochtend om acht uur oppik in IJlst. Hij laat zijn auto daar staan. Zo kunnen we na de finish mijn auto weer uit Leeuwarden halen. We zijn er klaar voor. 

Dag 1: maandag 24 juli, half bewolkt en een lekker temperatuurtje

Stipt half negen arriveren we in de Prinsentuin. Toch aan de late kant. Iedereen is al druk in de weer. Jos is nergens te zien. We halen de kano's van de auto en ik breng de auto naar de parkeergarage. Goed en wel te water blijken we achteraan te liggen. Merkwaardig genoeg blijkt dat de hele tocht onze gangbare positie. 

Noorder Stadsgracht Leeuwarden bij de start

We wachten op het startsein van de commissaris van de koning. Als het schot valt vertrekt het provincie-skûtsje en wij er achteraan. Plotseling zie ik Jos tussen twee plezierjachten liggen. 

De start verloopt chaotisch en we zijn weldra Frans kwijt. We zien hem pas terug als we het Van Harinxmakanaal verlaten en de Zwette opvaren. We zijn op weg. Het weer is voortreffelijk met weinig wind. Het schiet lekker op. Jos en Frans maken kennis met elkaar. 

Onze eerste stop is bij De Dille ter hoogte van Easterwierrum. Bij Scharnegoutum komen we de ouders van Frans tegen. Dankzij de familie-app weten ze precies waar Frans is. Jos is even vooruit. Ze weten ook niet dat hij met ons meevaart. Dus alleen voor ons tweeën is er een Snicker en een Red Bull. En een foto.


Jawel, we dragen beide het wielershirt van de MTB elfstedentocht in combinatie met een verbleekte pet.

We zijn weldra in Sneek. Nu rechtsom in plaats van linksom zoals bij de vorige edities. We stempelen bij Roei- en Kanovereniging De Geeuw. Met voortreffelijke soep. Het eerste stempel is binnen. Jos laat helaas zijn regenjas liggen blijkt later.

In IJlst worden we plotseling omgeleid. Niet de kortste route naar de ijsbaan maar via de binnenstad. Voor de toeristen. Geen mens te zien natuurlijk. Nou ja, een paar dan. 

Jos passeert een brug in IJlst

We stappen uit bij de IJsbaan en zoeken plek voor onze kano's. We komen rond drie uur aan en hebben zo'n 31 kilometer afgelegd. Een gemakkelijke en relaxte etappe. Jos zijn seconden-tent is zo opgezet. Tijd voor koffie en een tweede stempel. Daarna rijden Frans en ik naar Leeuwarden om mijn auto op te pikken. 

Voor de volgende dag hebben Frans en ik  afgesproken naar Stavoren te rijden en daar de trein terug naar IJlst te pakken. De weerberichten worden 's avonds echter steeds onheilspellender. Harde wind. We besluiten daarom direct naar IJlst te rijden en dan de trein terug te pakken. 

Dag 2: dinsdag 25 juli, stevige wind en flinke buien

Om acht uur staan we al in IJlst. Onderweg in de auto zien we dat er in Stavoren al een windkracht vijf staat.  Dat belooft wat. Jos moet zijn spullen nog pakken. Rond kwart over acht zitten we in de kano. Op de Wide Wimerts voelen we al de sterke wind. Wel grotendeels in de rug. Noordwest.

In Woudsend leggen we aan om ons te prepareren voor de overtocht van het Slotermeer. Een beheerder van een zeilschool is zichtbaar boos op alle kanoërs die aanleggen. Hij stevent op hoge poten op ons af om te vragen welke groep wij zijn. Ik antwoord: "wij varen de elfstedentocht". Hij draait om als een blad aan de boom en is één en al behulpzaamheid. De Tocht der Tochten maakt nog altijd indruk.

Binnen enkele minuten zijn we bij het Slotermeer. Het lijkt nog mee te vallen. Maar Frans - de ervaren zeezeiler en windsurfer - waarschuwt dat we aan hoger wal zitten. De gunstige kant. Hij krijgt gelijk.

Gaandeweg de oversteek wordt het water steeds ruwer. Frans en Jos varen links van de vaargeul en ik rechts. Verder krijg ik weinig van hun overtocht mee. Op het woelige water ben je op jezelf aangewezen. Ik concentreer me op mijn kano en op mijn slag. Onder druk van water en wind heeft mijn kano steeds de neiging naar rechts te gaan en dat moet ik voorkomen. Dat lukt aardig. Af en toe ben ik aan het planeren. Herhaaldelijk slaat het water over de boot. Ik voel zelfs een beetje water door het spatzeil komen. Maar beter dan drie jaar geleden slaag ik er in koers te houden. De Baidarka voldoet aan zijn verwachtingen.

We bereiken ongeveer tegelijk de overkant. Zelfs in het kanaal naar Sloten blijft het water onstuimig. Pas binnen de oude wallen keert de rust weer. We stempelen bij de stadsomroeper en gaan dan op weg naar het restaurant voor een kop koffie met appelgebak. We zien ondertussen veel kanoërs gelijk terugvaren naar het Slotermeer. Wij niet.

Na de koffie gaan ook wij op weg naar het Slotermeer. Nu voor de overtocht naar Balk. Als we het Sleattemer Gat uitvaren, lijkt het water nog wilder te zijn geworden. De bocht naar links is letterlijk en figuurlijk al een flinke hobbel. We gaan met een flinke groep het meer op. Als enige vaar ik direct naar het westen. De rest gaat eerst tegen de wind in naar het noordwesten en buigt dan af naar het zuidwesten. Deze overtocht is nog een stuk zwaarder dan de eerste. Af en toe heb ik het gevoel dat ik ga omslaan, maar de Baidarka houdt zich kranig. Deze keer zijn Frans en Jos eerder aan de overkant.

De foto van Ria Hoek-Bolt geeft perfect de situatie op het Slotermeer weer

Op de Luts door Balk komen we weer op adem. We kunnen nu lange tijd in de luwte varen. Eén van de mooiste stukken van de route. Frans krijgt hier tal van appjes. Hij staat in de Leeuwarder Courant en is op Omrop Fryslân genoemd. De boodschap is overgekomen. Frans is op weg naar zijn achtste medaille.

Elfstedenkeizer Frans

Op de Luts door Balk

Als we op de Rijstervaart aankomen, voelen we de sterke wind weer. We moeten nu de Alde Karre gaan oversteken. Een kilometer pal tegen de wind over het woeste water. Bovendien regent het nu flink. Hier kan ik duidelijk Frans en Jos niet meer bijhouden. Het gebrek aan zuurstof laat zich gelden. Ze wachten op me bij de Galamadammen.

En dan voor de laatste loodjes naar Stavoren. Eerst nog tweeëneenhalve kilometer ploeteren over De Morra. Nu met stevige zijwind. We beginnen aan de overtocht met Ton Gosse, een kanoër van 75 jaar oud, een veteraan. Maar naar eigen zeggen een jonkie. Kanoot nog maar sinds zijn vijfenzestigste.

Hij vaart rechtuit rechtaan. Ons lukt dat niet. Aan de overkant treffen we hem weer. Hij kanoot volkomen ontspannen en met een kalme slag. Volgens hem is er een hoop op onze techniek aan te merken. Er volgt een college en wij hangen aan zijn lippen.

Weldra zijn we nu bij Marina Stavoren. De haven. Volgens de meting van Frans hebben we zo'n 39 kilometer gevaren. Even is onduidelijk waar we moeten zijn. Bij het uitstappen glijd ik nog van de door de regen spekgladde balk. Ik glijd met één been het water in. Een natte voet. Daar blijft het bij. Als we de kano's een plek gegeven hebben is het al half vijf. We moeten vlug stempelen en naar de trein. Nog een flink stuk lopen.

Bij het station aangekomen blijkt de trein niet te rijden. Een seinstoring. Wat nu? Er is nog een Elfstedendeelnemer gestrand. Hij weet via de organisatie een taxi naar IJlst te regelen. We rijden naar IJlst met een doos vol medailles tussen ons in. Zullen we? Nee, toch maar niet. Uiteindelijk ben ik pas na zessen weer op de camping in Hichtum. Moe. Douchen en snel boodschappen doen en dan door naar Frans in Workum. Ik ben uitgenodigd om te komen eten. 

Ik laat het me goed smaken en ben rond halftien weer op de camping. Pitten. 

Dag 3: woensdag 26 juli, matige wind en redelijk zonnig.

De volgende ochtend komt Frans naar de camping met zijn auto. Met mijn auto rijden we vervolgens naar Stavoren en voegen we ons bij Jos. We vertrekken zo'n beetje als laatsten. Ik stel nog voor via De Fenke naar Molkwerum te varen maar Frans wil liever via de officiële route. Zo gezegd, zo gedaan.

Het gaat van een leien dakje. We volgen de route langs de IJsselmeerdijk. Lekker uit de wind. 


We zijn al heel snel in Hindeloopen. Tijd voor een stempel in het Schaatsmuseum en koffie met gebak. Frans gaat nog wel even met de Duitse dames op de foto. Hij wordt door hun Der Anfänger genoemd. Hij kanoot dit jaar voor het eerst.


En weer door naar Workum. Zijn vrouw en zoon staan ons daar op de eerste brug op te wachten. Eindelijk publiek.

Frans, ik en Jos bij het binnenvaren van het haventje van Workum

Weer een stempel en weer op het terras. Nu met Frans zijn vrouw Annigje en zoon Marc. En dan maar weer verder naar Bolsward. Halverwege komen we Johanneke Minnema achterop. Met grote hoed. Ze komt oorspronkelijk uit De Falom, het kanoparadijs. Ze vaart met Tjerk Terpstra en Henny Roels, alle drie lid van de Utrechtse Kano Club. De beide dames varen voor het eerst mee en voor Tjerk is het zijn vijfde keer.

Valk voor Bolsward besluit Jos met ons mee te varen naar de camping van Hichtum. Voor ons betekent dit nog 2.5 kilometer extra die dag. Het totaal bedraagt zo'n 36 kilometer. Het is dan toch al half vijf. Maar vergeleken bij gisteren een makkie. We rijden gelijk door naar de stempelpost. Bij de VVV hebben we geluk. Ze gaan net sluiten maar voorzien ons nog even van een stempel. Dan karren we door naar Stavoren om mijn auto op te halen. 

Op de terugweg zet ik Jos af op de camping, neem ik nog even snel een douche en rijd door naar Harlingen om vriendin Margriet op te halen. We blijven daar eten en arriveren rond half tien weer op de camping. Op de camping staan ook Lieuwe Blanksma, goed voor zeven deelnames, en Fokke Nijdam, goed voor tien deelnames en nu alleen toeschouwer. Oude rotten. Dan slapen.

Dag 4: donderdag 27 juli, stevige wind en weinig zon.

Er staat een korte etappe van zo'n 27 kilometer naar Franeker op het programma. Even bijkomen voor de langste etappe naar Dokkum. Snel na het arriveren van Frans liggen we in het water.

Voor de wal bij de camping in Hichtum

Lieuwe Blanksma op kop bij de brug van Hichtum

Naar Kimswerd staat er een stevige wind maar kunnen we veelal onder de met hoog riet begroeide wal varen. In Kimswerd is het tijd voor koffie op het privé adres van de onvolprezen Peter en Ria. Ze doen zelf ook mee. Ria voor de achtste en Peter voor de zevende keer. In een tweepersoons kano. Het is er wel erg druk met nauwelijks plek voor al die kano's. 

In de tuin van Peter en Ria in Kimswerd

De Duitse vrouwen van de foto uit Hindeloopen willen nog van me weten of Frans werkelijk een Anfänger is. Ze kunnen het nauwelijks geloven. We gaan snel door naar Harlingen. Kano op de wal en tijd om te stempelen op het stadhuis en daarna aan de koffie met gebak. Op de terugweg komen we nog een stel tegen die voor de zekerheid met kano en al naar het stadhuis rollen. Of het nog ver is? Met kano wel.

Jos en Frans willen graag via de Achlumer vaart maar ik wil de etappe vandaag graag kort houden. Mijn elleboog speelt op. Even rustig aan. Dan toch maar via het Van Harinxmakanaal met een stevige wind in de rug. Weer flinke golven. Vindt Frans toch ook wel leuk. We schieten lekker op en zijn rond half drie in Franeker. Vorig jaar had ik zo'n 26 kilometer voor deze dag. 

Ik dat er in Franeker een dam door een brug vervangen is. Dat betekent voor morgen anderhalve kilometer minder. Frans en Jos doen nog een extra rondje Franeker. Dan staan hebben de spullen al snel op de camping gebracht. Ik meld Margriet dat we gearriveerd zijn en zij komt Frans en mij halen. Eerst nog stempelen op het stadhuis en dan koffie met een eierkoek bij de bakker.

We rijden terug naar de camping en Frans rijdt terug naar Workum. Morgen komt hij op de motor en gaat hij overnachten in Dokkum. Margriet kookt vanavond op de camping.

Dag 5: vrijdag 28 juli, heel stevige wind en weinig zon.

We worden wakker met een heel stevige wind. Gelukkig staat deze in de rug. Vandaag de langste etappe, 45 kilometer. Naar mijn geboortestad. Om half acht horen we al het gebulder van de motor van Frans. Een Honda. Klokslag acht uur zijn we op de camping. Gelijk de kano's naar het water. De meeste mensen zijn al weer weg. Eénmaal bij het kanaal valt er een zware bui. Jos en ik springen snel in de kano en schuilen onder de brug. We moeten lang wachten op Frans. Hij heeft dekking gezocht.

Uiteindelijk stapt hij in als er een enorm passagiersschip passeert.

Pas rond kwart voor negen kunnen we echt vertrekken. Eén keer op het brede water van De Rie krijgen we de harde wind goed in de rug en komt de vaart er in. Bij de eerste sluis bij Wier laat Frans zich schutten en halen wij onze kano er uit. We slaan gelijk een flink gat. 

De sluis in de Blikfeart bij Wier

Op de Blikfeart is er consternatie. Er is een koe te water geraakt en het beest kan er niet meer uit. Ria heeft een arm om de hals van het beest geslagen. De koe zal niet weten wat haar overkomt. Er is hulp onderweg. Een boot van de provincie Fryslân, met kraan, is toevallig in de buurt en komt al aanvaren. De koe wordt aan land geholpen. We zijn er niet bij. Frans wel.

De koe maakt zich klaar voor een takelpartij

Koe gered

Wij varen door naar de volgende sluis. Weer trekken we de kano's eruit. Op naar café De drie Gemeenten. Maar dit blijkt dicht. Later zie ik dat het 's vrijdags pas vanaf vijf uur geopend is. Gelukkig is de wc wel open. Frans arriveert iets later. We nemen wel even plaats op het terras voor een broodje. 

Dan maar door naar Bartlehiem. Daar is het café wel open. Uiteraard met de pet af drinken we daar koffie. Instappen is hier lastig. Zeker met een Ocean Cockpit. Ik laat me door hem helpen bij het instappen. Voor hem zelf komt alle hulp te laat. Hij stapt in en gelijk weer uit. Aan de verkeerde kant. Gelukkig heb ik een flink hoosvat. Met vereende krachten krijgen we de kano weer droog. Koud is het niet en Frans trekt alleen een droog shirt aan.

We gaan nu als een speer richting Dokkum. Even voorbij de Claercampsterbrug bij Raard zien we de watertoren. Voor mij een vertrouwd gezicht. In Dokkum moeten we voor de verandering linksom. Bij de Halvemaansbrug ligt een pontonbrug voor fietsers. Daar kunnen we niet langs. We hebben zo'n 45 kilometer afgelegd.

Frans zet hier zijn tent op. Er moeten ook veel kleren gedroogd worden. Hij gaat morgen alleen en in alle vroegte naar Leeuwarden. Opa wordt 100 en daar moet je bij zijn.

Frans naast zijn tent. Let op de drooglijn

Zelf neem ik alleen even een douche. Margriet komt mij ophalen. Maar eerst gaan we nog een hap eten bij De Posthoorn. Daarna vertrekken we naar Bolward. Nu komt De Centrale As goed van pas. Veertig minuten rijden.

Even aan de apparaten in de stoel van Ria Hoek-Bolt

Dag 6: zaterdag 29 juli, harde wind, eerst regenachtig en later zon.

Die nacht regent het flink. Margriet en ik vertrekken eerder naar Dokkum dan de bedoeling was. Half negen zijn we er. Vrijwel iedereen blijkt al vertrokken. Frans om 7:40. Jos heeft de kano's al naar de steiger gebracht. Kwart voor negen varen we. Dan is het gelukkig weer droog en dat lijkt het ook te blijven.

Jos en ik vertrekken uit Dokkum

Het is ploeteren tegen de wind in. Pas na een uur zijn we bij de Claercampster brug. Na twee uur en drie kwartier arriveren we in Bartlehiem. Ik doe er een uur langer over dan drie jaar geleden. Harde wind, slechtere conditie en een zwaardere kano. Frans blijkt om twintig over elf gearriveerd te zijn in de Prinsentuin. Hij had gisteravond al zijn laatste stempel en de medaille gekregen.

Wij stappen uit. Tijd voor mosterdsoep met spekjes. Slecht voor de gezondheid volgens Jos, maar wel lekker. We rekenen uit dat we het voor twee uur niet meer redden als we via Oudkerk varen. Dat wordt dus rechtdoor. Dat scheelt zo'n 4.4 kilometer. Het laatste stuk gaat relatief makkelijk. De Ee gaat nu meer richting zuidzuidwest. We kunnen nu goed schuilen voor de wind door langs de met riet begroeide oevers te varen. 

Even na half twee zijn we in Leeuwarden en kiezen positie bij de brug in de Dammelaan over de Ee. Ik meld onze aankomst aan Margriet. Zij staat met haar ouders te wachten bij de Noorderbrug

Margriets ouders bij de Noorderbrug

Weldra begint de intocht met wie op kop?

Per ongeluk aan het hoofd van de stoet. Wel makkelijk om snel uit te kunnen stappen

En natuurlijk als eerste bij de stempeltafel

De stempelkaart met medaille drie

De laatste etappe is zo'n 23 kilometer en dat brengt het totaal op 200 deze keer. En de volgende keer? Dan ben ik er - ijs en weder dienende - gewoon weer bij.